28subat.com EN

Dosya 01 · Teleks Şeridi

Kronoloji: 1995–2024

28 Şubat tek bir geceye sığmaz. Aşağıdaki şerit, süreci hazırlayan gerilimden 406 sayılı karara, kararın topluma yayılmasından 2024'te faillerin cezalarının kaldırılmasına uzanan otuz yıllık hattı izler. Kırmızı noktalar dönüm noktalarını gösterir.

1995 – 1996 · Gerilimin Birikmesi
24 Aralık 1995

Refah Partisi seçimden birinci çıkar

RP yüzde 21,4 oyla birinci parti olur. Merkez sağın parçalanmışlığı ve yolsuzluk gündemi, Milli Görüş'ü ilk kez iktidarın eşiğine getirir; devlet içindeki "irtica" alarmı bu tarihten itibaren kurumsallaşmaya başlar.

28 Haziran 1996

Refahyol hükümeti kurulur

Necmettin Erbakan başbakanlığında RP–DYP koalisyonu güvenoyu alır. Cumhuriyet tarihinde ilk kez Milli Görüş kökenli bir isim başbakandır.

Ekim 1996

Libya krizi

Erbakan'ın Libya ziyaretinde Kaddafi'nin Türkiye'yi eleştiren çıkışı, hükümetin dış politika üslubunu iç siyasette büyük bir yıpratma malzemesine dönüştürür.

3 Kasım 1996

Susurluk kazası

Devlet–mafya–siyaset ilişkisini ortaya seren kaza, rejim tartışmasını alevlendirir. Kamuoyu tepkisi "temiz toplum" talebiyle büyürken, asker–medya ekseni bu enerjiyi giderek hükümet karşıtı bir kampanyaya kanalize eder.

1997 · Müdahale Yılı
11 Ocak 1997

Başbakanlık'ta tarikat iftarı

Erbakan'ın Başbakanlık konutunda cemaat ve tarikat liderlerine verdiği iftar, laik kamuoyunda "rejim elden gidiyor" algısının simge görüntüsü olarak sunulur.

Ocak 1997

Fadime Şahin – Ali Kalkancı – Müslüm Gündüz operasyonları

"Sahte şeyh" skandalları haftalarca ana haber bültenlerini işgal eder. Sonradan büyük bölümünün yönlendirilmiş medya operasyonları olduğu tartışılacak bu yayınlar, toplumun dindar kesimlerini topluca itibarsızlaştıran psikolojik zemini döşer.

31 Ocak – 4 Şubat 1997

Sincan: Kudüs Gecesi ve tanklar

Sincan Belediyesi'nin Kudüs Gecesi'ne İran Büyükelçisi'nin katılımı kriz yaratır; 4 Şubat sabahı tanklar Sincan caddelerinden geçirilir. Dönemin Genelkurmay İkinci Başkanı Çevik Bir bunu sonradan "demokrasiye balans ayarı" diye tanımlayacaktır.

28 Şubat 1997

MGK'nın 406 sayılı kararı: 18 madde

Dokuz saat süren Milli Güvenlik Kurulu toplantısında hükümete, kesintisiz eğitimden Kur'an kurslarının denetimine, kıyafet düzenlemelerinden tarikatların izlenmesine uzanan 18 maddelik "irticayla mücadele" programı dayatılır. Erbakan kararları haftalar sonra, direncini kırıla kırıla imzalar.

Nisan 1997

Batı Çalışma Grubu kurulur

Genelkurmay bünyesinde, MGK kararlarının uygulanmasını izlemek üzere kurulan BÇG; siyasetçileri, gazetecileri, iş insanlarını, dernekleri, cemaatleri ve sıradan vatandaşları fişleyen hukuk dışı bir izleme aygıtına dönüşür.

21 Mayıs 1997

RP'ye kapatma davası

Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı Vural Savaş, "laikliğe aykırı eylemlerin odağı" iddiasıyla iktidardaki Refah Partisi'nin kapatılması için Anayasa Mahkemesi'ne başvurur.

10–11 Haziran 1997

İrtica brifingleri

Genelkurmay; medya yöneticilerine, yargı mensuplarına ve akademisyenlere "irtica tehdidi" brifingleri verir. Yargıçların brifing salonunda asker karşısında not alması, sürecin yargı bağımsızlığına verdiği hasarın simgesi olur.

18 Haziran 1997

Erbakan istifa eder

Kamuoyu baskısı, medya kampanyası ve DYP'den kopan milletvekilleriyle çoğunluğunu yitiren Erbakan istifa eder. Cumhurbaşkanı Demirel görevi Çiller'e değil Mesut Yılmaz'a verir; "postmodern darbe" amacına ulaşmıştır.

16 Ağustos 1997

Sekiz yıllık kesintisiz eğitim yasalaşır

İmam hatip ortaokulları ve Kur'an kurslarının ilköğretim çağı öğrencileri fiilen kapatılır. İmam hatip liselerindeki öğrenci sayısı birkaç yıl içinde yarım milyondan on binlere düşecektir.

1998 – 1999 · Sürecin Topluma Yayılması
16 Ocak 1998

Refah Partisi kapatılır

Anayasa Mahkemesi RP'yi kapatır; Erbakan dahil bazı yöneticilere beş yıl siyaset yasağı getirilir. Taban, önceden kurulmuş Fazilet Partisi'ne geçer.

1998

Katsayı düzenlemesi

YÖK, üniversite girişinde alan dışı tercihler için farklı katsayı uygulamasını devreye sokar. Hedef tabelasında imam hatipler vardır; ancak düzenleme tüm meslek liselilerin sağlık meslekten endüstri mesleğe üniversite yolunu daraltır.

21 Nisan 1998

Erdoğan'a mahkûmiyet

İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı Recep Tayyip Erdoğan, Siirt'te okuduğu şiir nedeniyle "halkı din farklılığı gözeterek kin ve düşmanlığa tahrik"ten hapis cezasına çarptırılır; 1999'da dört ay hapis yatar ve siyasi yasaklı hale gelir.

Mart 1999

Fethullah Gülen ABD'ye gider

Gülen, sağlık gerekçesiyle ABD'ye gider. Takip eden aylarda hakkında hazırlanan kampanya, bu ayrılığın fiilen bir sürgüne dönüşmesine yol açacak ve bir daha Türkiye'ye dönmeyecektir.

2 Mayıs 1999

Merve Kavakçı krizi

Seçilmiş milletvekili Merve Kavakçı, başörtüsüyle geldiği Meclis'te yemin ettirilmez; protestolarla salondan çıkarılır, ardından vatandaşlıktan çıkarılır. Görüntüler, sürecin seçilmişlere bakışının özeti olarak tarihe geçer.

18 Haziran 1999

Kaset kampanyası: hedefte Gülen

Montaj tartışmalı vaaz kasetleri televizyonlarda "devleti ele geçirme planı" sunumuyla yayımlanır; günlerce süren manşet bombardımanı başlar. RP tasfiye edilmiştir; Batı Çalışma Grubu mantığının yeni hedefi, süreç boyunca itidal telkin eden Hizmet hareketidir. DGM Savcısı Nuh Mete Yüksel soruşturma açar.

Eylül 1999

"28 Şubat bin yıl sürecek"

Genelkurmay Başkanı Hüseyin Kıvrıkoğlu'na atfedilen söz, müdahalenin bir olay değil kalıcı bir rejim tekniği olarak tasarlandığının açık beyanı sayılır.

2000 – 2008 · Yargı Cephesi
Ağustos 2000

Gülen hakkında dava

Nuh Mete Yüksel, "anayasal düzeni yıkmak amacıyla örgüt kurmak" iddiasıyla Gülen hakkında dava açar. İddianamenin dayanağı büyük ölçüde medya yayınları ve istihbarat raporlarıdır.

22 Haziran 2001

Fazilet Partisi kapatılır

AYM, FP'yi de kapatır. Milli Görüş tabanı "gelenekçi" Saadet Partisi ile "yenilikçi" kanadın kuracağı AKP arasında bölünür.

3 Kasım 2002

AKP tek başına iktidar

28 Şubat'ın tasfiye etmeye çalıştığı tabanın oylarıyla, sürecin mağduriyet anlatısını kuruluş hikâyesi yapan AKP tek başına iktidara gelir. Mağduriyetin siyasi getirisi tescillenmiştir.

25 Ağustos 2004

Devir-teslim belgesi: MGK'da Gülen kararı

AKP iktidarının ikinci yılında MGK, "Fethullah Gülen grubuna karşı alınacak tedbirler"i içeren bir tavsiye kararına imza atar; belgede Cumhurbaşkanı Sezer'in yanı sıra Başbakan Erdoğan ve hükümet üyelerinin imzaları vardır. Karar 2013'te basına sızdığında hükümet "imzaladık ama uygulamadık" savunması yapar. Sitenin tezi açısından kritik belgedir: 28 Şubat'tan nemalanan siyasal İslam iktidarı, daha 2004'te 28 Şubat usulü bir fişleme-tedbir kararının altına imza atmıştır sürecin "baş aktörlüğü" el değiştirmeye o gün başlamıştır.

5 Mayıs 2006 / 24 Haziran 2008

Gülen'e beraat

Ankara 11. Ağır Ceza Mahkemesi Gülen'i beraat ettirir; karar 2008'de Yargıtay Ceza Genel Kurulu'nca onanarak kesinleşir. 28 Şubat'ın sivil topluma açtığı en büyük dava, hukuken çökmüştür.

2012 – 2024 · Hesaplaşma ve İade-i İtibar Sarkacı
Nisan 2012

28 Şubat soruşturması

Çevik Bir'in de aralarında olduğu eski komutanlar "hükümeti cebren devirmek" suçlamasıyla gözaltına alınır; dava 2013'te başlar.

2013 – 2016

AKP–Hizmet kopuşu ve 15 Temmuz

Kasım 2013'te dershaneleri kapatma hamlesi ve 17–25 Aralık yolsuzluk soruşturmalarıyla kopuş açığa çıkar; iktidar hareketi "paralel devlet" ilan eder, 2015'te "FETÖ" adlandırması resmî belgelere girer. 15 Temmuz 2016 darbe girişiminin ardından tasfiye topyekûnleşir: iki yıl OHAL, 32 KHK, 125 binden fazla kamu ihracı, yüz binlerce gözaltı, TMSF eliyle bine yakın şirkete kayyum, kapatılan binlerce okul, 15 üniversite ve onlarca medya kuruluşu. Ayrıntı ve tartışma için Mağduriyet Rantı ile Eleştirilere Cevap bölümlerine bakınız.

26 Eylül 2023

AİHM Büyük Daire: Yalçınkaya kararı

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Büyük Dairesi, ByLock kullanımını tek başına mahkûmiyet delili sayan yaklaşımı; kanunsuz suç ve ceza olmaz ilkesi, adil yargılanma ve örgütlenme özgürlüğü yönünden ihlal bulur. Karar, önünde bekleyen binlerce benzer başvuru için emsaldir ve 2016 sonrası kitlesel yargılamaların hukuki zeminine uluslararası yargının düştüğü en ağır şerhtir.

13 Nisan 2018 / 9 Temmuz 2021

Müebbet kararları

Mahkeme 21 sanığa müebbet verir; Yargıtay 2021'de 14 general hakkındaki cezaları onar, rütbeleri sökülür.

17 Mayıs 2024

Cezalar kaldırılır

Cumhurbaşkanı Erdoğan, Anayasa'nın 104. maddesindeki yetkisiyle, sağlık ve yaşlılık gerekçesiyle hükümlü generallerin kalan cezalarını kaldırır. Yirmi yıl "28 Şubat'la hesaplaşma" söylemiyle siyaset yapan iktidar, dosyayı kendi eliyle kapatır bu sitenin tezinin en çarpıcı kanıtlarından biri olarak.

Yöntem Notu Tarih ve olay bilgileri; Birand–Yıldız'ın Son Darbe: 28 Şubat çalışması, 32. Gün arşivi, DergiPark'ta yayımlanmış hakemli makaleler ve dönem gazete arşivleriyle çapraz kontrol edilmiştir. Ayrıntılı künyeler için Kaynaklar bölümüne bakınız.